Με την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, τα σχολεία μας ανοίγουν ξανά τις πόρτες τους. Ανοίγουν για τη γνώση, τη δημιουργία, τη συνύπαρξη και, κυρίως, για τα παιδιά μας.
Κι όμως, κάθε χρόνο ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια εικόνα που δεν μπορεί και δεν πρέπει να θεωρείται «κανονικότητα»: σχολεία με σπασμένα παράθυρα, κατεστραμμένες πόρτες, φθορές στις υποδομές, συνθήματα και καταστροφές σε χώρους που δημιουργήθηκαν για να υπηρετούν τη σχολική κοινότητα.
Ο βανδαλισμός ενός σχολείου δεν είναι απλώς μια υλική ζημιά. Είναι μια πράξη που επιβαρύνει τον δημόσιο προϋπολογισμό, υποβαθμίζει το σχολικό περιβάλλον και στέλνει ένα επικίνδυνο μήνυμα: ότι ο κοινόχρηστος χώρος μπορεί να αντιμετωπίζεται σαν χώρος χωρίς ιδιοκτήτη και χωρίς κανόνες.
Και εδώ χρειάζεται να είμαστε απολύτως σαφείς: η προστασία των σχολείων είναι ευθύνη όλων μας.
Δεν είναι όλοι οι βανδαλισμοί υπόθεση μαθητών και πρέπει, επίσης, να αποφεύγουμε τις εύκολες γενικεύσεις.
Οι βανδαλισμοί στους σχολικούς χώρους δεν προέρχονται αποκλειστικά από μαθητές. Σε αρκετές περιπτώσεις εμπλέκονται εξωσχολικά άτομα που εισέρχονται στους χώρους, ιδιαίτερα όταν αυτοί παραμένουν προσβάσιμοι χωρίς επαρκή εποπτεία.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί η συζήτηση δεν πρέπει να καταλήγει σε μια συλλογική ενοχοποίηση των νέων. Η συντριπτική πλειονότητα των μαθητών πηγαίνει στο σχολείο για να μάθει, να κοινωνικοποιηθεί και να δημιουργήσει.
Όταν όμως εμφανίζονται παραβατικές συμπεριφορές, οφείλουμε να τις αντιμετωπίζουμε με σοβαρότητα — χωρίς στιγματισμό, αλλά και χωρίς ανοχή.
Τι συμβαίνει στον έφηβο όταν βρίσκεται μέσα στην ομάδα;
Η επιστήμη της νευρολογίας και της νευροεπιστήμης μάς βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα την εφηβεία.
Ο εγκέφαλος δεν ολοκληρώνει την ωρίμανσή του στην παιδική ηλικία. Κατά την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή συνεχίζεται μια σημαντική διαδικασία ανάπτυξης των κυκλωμάτων που σχετίζονται με τον έλεγχο της συμπεριφοράς, την αξιολόγηση των συνεπειών και τη λήψη αποφάσεων.
Την ίδια στιγμή, η κοινωνική αποδοχή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα. Η γνώμη των συνομηλίκων μπορεί να επηρεάσει σημαντικά τη συμπεριφορά ενός νέου.
Γι’ αυτό μια πράξη που ένας έφηβος πιθανόν να μην έκανε μόνος του, μπορεί να γίνει όταν βρίσκεται μέσα σε μια παρέα, όπου η αίσθηση της προσωπικής ευθύνης μειώνεται και η ανάγκη για αποδοχή αυξάνεται.
Το «το κάνουν όλοι» μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός απενοχοποίησης.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η επιστημονική εξήγηση αποτελεί δικαιολογία.
Το να κατανοούμε μια συμπεριφορά δεν σημαίνει ότι την αποδεχόμαστε. Σημαίνει ότι μπορούμε να την προλάβουμε αποτελεσματικότερα.
Όρια, πρότυπα και η ανάγκη του «ανήκειν»
Η εφηβεία είναι περίοδος κατά την οποία ο νέος αναζητά ταυτότητα, αυτονομία και αναγνώριση.
Το «ανήκειν» είναι βαθιά ανθρώπινη ανάγκη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πού θα το βρει ο νέος.
Σε μια αθλητική ομάδα;
Σε μια μουσική ή θεατρική δραστηριότητα;
Σε μια ομάδα εθελοντισμού;
Σε ένα δημοτικό πρόγραμμα;
Σε μια δημιουργική κοινότητα;
Ή σε μια παρέα όπου η καταστροφή μετατρέπεται σε επίδειξη δύναμης και αποδοχής;
Εδώ ακριβώς βρίσκεται ένα μεγάλο πεδίο ευθύνης για την οικογένεια, το σχολείο, την Πολιτεία και την Τοπική Αυτοδιοίκηση.
Τα παιδιά χρειάζονται όρια. Αλλά χρειάζονται και εναλλακτικές.
Χρειάζονται ενήλικες που θα είναι παρόντες. Χρειάζονται δραστηριότητες. Χρειάζονται χώρους. Χρειάζονται πρότυπα. Χρειάζονται τη δυνατότητα να αισθανθούν ότι έχουν αξία και ρόλο μέσα στην κοινότητά τους.
Η οικογένεια δεν μπορεί να είναι απούσα — ο Δήμος όμως δεν μπορεί να μένει θεατής
Η οικογένεια έχει καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της συμπεριφοράς. Η θέσπιση ορίων, η επικοινωνία, η γνώση του πού βρίσκεται και με ποιους συναναστρέφεται το παιδί, αλλά και η καλλιέργεια του σεβασμού προς τον άλλο και προς τη δημόσια περιουσία είναι στοιχεία πρόληψης.
Αλλά δεν μπορούμε να μεταφέρουμε όλη την ευθύνη στην οικογένεια.
Η κοινωνία έχει επίσης ευθύνη.
Και ο Δήμος έχει συγκεκριμένη ευθύνη.
Ο Δήμος Ιωαννιτών δεν μπορεί να αντιμετωπίζει τους βανδαλισμούς μόνο αφού συμβούν, στέλνοντας συνεργεία να αποκαταστήσουν τις ζημιές. Η αποκατάσταση είναι απαραίτητη, αλλά αποτελεί αντιμετώπιση του αποτελέσματος και όχι της αιτίας.
Η κοινωνική πολιτική οφείλει να βρίσκεται ένα βήμα μπροστά.
Να ενισχύει τις δομές πρόληψης.
Να στηρίζει την οικογένεια.
Να συνεργάζεται με τα σχολεία και τους εκπαιδευτικούς.
Να δημιουργεί ευκαιρίες συμμετοχής για τους νέους.
Να αξιοποιεί τους δημοτικούς χώρους.
Να εντοπίζει έγκαιρα συμπεριφορές που μπορεί να εξελιχθούν σε σοβαρότερη παραβατικότητα.
Και, βέβαια, όπου υπάρχουν επαναλαμβανόμενες φθορές ή παράνομη πρόσβαση εξωσχολικών ατόμων, χρειάζονται και πρακτικά μέτρα προστασίας και συνεργασία με όλους τους αρμόδιους φορείς.
Πρόληψη δεν σημαίνει ανοχή
Υπάρχει μια σημαντική διάκριση που πρέπει να κάνουμε.
Η πρόληψη δεν σημαίνει ότι «χαρίζουμε» τις παραβατικές συμπεριφορές.
Η κατανόηση δεν σημαίνει δικαιολόγηση.
Η κοινωνική προσέγγιση δεν σημαίνει απουσία κανόνων.
Αντίθετα, μια ώριμη κοινωνική πολιτική συνδυάζει στήριξη και όρια, πρόληψη και λογοδοσία, ευκαιρίες και ευθύνη.
Ο νέος πρέπει να γνωρίζει ότι η πράξη του έχει συνέπειες. Ταυτόχρονα, πρέπει να γνωρίζει ότι υπάρχει ένας δρόμος επιστροφής, ένας χώρος όπου μπορεί να εκφραστεί διαφορετικά και ενήλικες που είναι διαθέσιμοι να τον ακούσουν και να τον καθοδηγήσουν.
Ας αλλάξουμε την εικόνα πριν χρειαστεί να την αποκαταστήσουμε
Ως Αντιδήμαρχος Κοινωνικής Πολιτικής, αλλά και ως καθηγήτρια Νευρολογίας, βλέπω το ζήτημα από δύο διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές πλευρές.
Η επιστήμη μας βοηθά να κατανοήσουμε πώς αναπτύσσεται ο εγκέφαλος, πώς επηρεάζει η ομάδα τη συμπεριφορά και γιατί η πρόληψη στην εφηβεία έχει τόσο μεγάλη σημασία.
Η κοινωνική πολιτική, από την άλλη, μας υποχρεώνει να μετατρέψουμε αυτή τη γνώση σε πράξη.
Δεν έχουμε την πολυτέλεια να περιμένουμε να σπάσει ένα τζάμι για να ασχοληθούμε με το παιδί που βρίσκεται πίσω από την πράξη.
Ούτε να θεωρούμε ότι η λύση είναι μόνο περισσότερες κάμερες, περισσότερα κάγκελα ή περισσότερα συνεργεία αποκατάστασης.
Χρειάζονται και αυτά, όπου είναι απαραίτητα.
Αλλά πάνω απ’ όλα χρειάζεται περισσότερη πρόληψη, περισσότερη παρουσία, περισσότερη συνεργασία και περισσότερες ευκαιρίες για τους νέους μας.
Με την έναρξη της σχολικής χρονιάς, λοιπόν, ας κάνουμε μια νέα συμφωνία.
Οικογένεια, σχολείο, Δήμος, φορείς και ίδια τα παιδιά να αναλάβουμε ο καθένας το δικό του μερίδιο ευθύνης.
Γιατί τα σχολεία δεν είναι απλώς κτίρια.
Είναι ο χώρος όπου χτίζεται η αυριανή κοινωνία.
Και μια κοινωνία που θέλει να έχει μέλλον δεν αρκεί να επισκευάζει ό,τι καταστρέφεται.
Οφείλει να προλαμβάνει αυτό που μπορεί να καταστραφεί.
Σοφία Μαρκούλα, MD, PhD
Αν. Καθηγήτρια Νευρολογίας Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Sofia Markoula
Associate Professor of Neurology
University of Ioannina
Clinical and Research Fellowship, University College of London, UK
Clinical Fellowship, Karolinska University, Stockholm, Sweden
Clinical Fellowship, Institute of Neurology and Genetics, Nicosia, Cyprus
φωτό: αρχείου
